راهکارهایی برای مقابله با گردوغبار و تثبیت ماسه‌زارها در کشور

به گزارش پایگاه خبری صدای گامبرون و به نقل از آفتاب جنوب به قلم مریم آقاجانی ریزگرد پدیده‌ای اتمسفریک است و مجموعه‌ای است از گرد و غبار، دود و دیگر ذره‌های خشک معلق در هوا که باعث کدر شدن آسمان می‌شوند. خاستگاه ریزگرد آلاینده‌های صنعتی، آمدوشد خودروها، آتش‌سوزی جنگل‌ها، گسترش بیابان‌ها، شخم زدن زمین در آب‌وهوای خشک و … است. ریزگرد اغلب زمانی رخ می‌دهد که ذرات گردوغبار و دود در هوای خشک افزایش یابد.

پدیده ریزگرد مختص یک منطقه خاص و محدود در جهان نیست و در نقاط مختلفی از جهان نمونه‌های متعددی از این پدیده مشاهده شده که در پی آنها تحقیقات متعددی در زمینه شناخت منابع آن و مقابله با اثرات آن در دانشگاه‌های جهان انجام شده است.

فعالیت‌های انسانی نقش پررنگی در ایجاد ریزگردها دارد اما تحقیقات دانشمندان نشان می‌دهد علاوه بر فعالیت‌های انسانی در مناطق مختلف، تغییرات آب‌وهوایی در کل کره زمین نیز می‌تواند بر این پدیده تاثیرگذار باشد.

فعالیت‌های سدسازی و در پی آن خشک شدن تالاب‌های پایین‌دست پررنگ‌ترین نقش را در تقویت منابع ریزگردها دارد. علاوه بر این بهره‌کشی بی‌رویه از منابع طبیعی و مدیریت نامناسب و یکسو نگرانه بر این منابع و همچنین رهاسازی زمین‌های کشاورزی که فرسایش خاک را در پی دارد از جمله فعالیت‌های انسانی هستند که سبب می‌شوند طوفان‌های ریزگردی ایجاد شوند.

کشاورزی سنتی و غیر روشمند، چرای بیش از حد دام، عدم استفاده از سیلاب‌ها همه دست به دست هم می‌دهند که زمین‌های بارور از میان رفته، و جای خود را به بیابان‌هایی جدید بدهند.

پوشش گیاهی به‌ویژه گیاهان بومی مانند خار و خاشاک بیابانی، نقش بسیار مهمی را در تثبیت شن‌های روان و جلوگیری از تولید ریزگرد ایفا می‌کنند.

پاشیدن مالچ نفتی یکی از راهکارهایی است که برای مقابله با این پدیده پیشنهاد می‌شود اما تقریبا تمام محققان معتقدند این روش نمی‌تواند به عنوان راهکاری مفید، موثر و بلندمدت باشد.

مشکل مالچ بوی تند آن و سیاه کردن زمین است و بعلاوه مالچ ضریب حرارتی را بالا می‌برد و تمام منطقه را گرم‌تر می‌کند، حتی گیاهان را ممکن است نابود کرده و موجودات زنده را از بین ببرد.

همچنین نمی‌توان روی آن رفت و آمد کرد و هزینه مالچ بالاست و به تکنولوژی پیشرفته نیاز دارد.

علاوه بر مشکلات تولید مالچ، عمر مفید آن حدود پنج سال است و پس از این مدت اثری از آن دیده نمی‌شود و در صورتی که منابع نفتی موجود نباشد این راهکار قابل اجرا نخواهد بود.

اگر بخواهیم وارد مسائل علمی نشویم به‌طور ساده می‌توان گفت، اگر تندبادی با سرعت بیش از آستانه فرسایش خاک بوزد در این حالت ذرات خاک با اندازه‌های مختلف از بستر خود جدا شده و به‌صورت جهش، خزیدن یا تعلیق به حرکت درآمده و در نقاط دیگر متناسب با قدرت و سرعت باد سبب انباشت ذرات خاک می‌شود.

به‌طور کلی طوفان­‌های گردوغبار (Dust storm) یا طوفان‌های شن (Sand storm) یکی از پدیده‌های هواشناسی است که از نظر ترمینولوژی با هم تفاوت‌هایی دارند. این طوفان­‌ها معمولا در مناطق خشک و نیمه خشک رخ می‌دهند. طوفان‌های شن علاوه بر مشارکت ذرات ریز که دید را کم می‌کند معمولاً همراه با مقادیر زیادی ماسه با اندازه‌های درشت‌تری است که در مجاورت سطح زمین حرکت می‌کند؛ درحالی‌که طوفان­‌های گردوغبار معمولاً از ذرات بسیار ریزتر (۰/۰۵ تا ۰/۱ میلی‌متر و کمتر) تشکیل شده و در ارتفاع بسیار بالاتری از سطح زمین حرکت می‌کند و مسافت‌‌های بسیار طولانی را می‌پیماید و می‌تواند تعدادی از شهرهای یک یا چند کشور یا حتی قاره‌ای را تحت‌تأثیر قرار دهد.

میزان رطوبت خاک یکی از فاکتورهای بسیار مهم در بروز پدیده گردوغبار است؛ به‌طور مثال اگر بستر خاکی سست یا تپه‌های ماسه‌ای با رطوبت بسیار کم با سرعت بادی در حدود ۴تا ۴/۵ متر در ثانیه به حرکت در‌آید اگر رطوبت همین بستر به‌ویژه تپه‌های ماسه‌ای به ۵ تا ۶درصد وزنی برسد؛ تندباد‌هایی حتی با سرعت ۲۰متر در ثانیه هم نمی‌تواند آن‌را به حرکت درآورد. بنابراین رطوبت خاک یکی از عوامل مهم در جابه‌جایی ذرات خاک و تولید گردوغبار محسوب می‌شود که میزان آن برای بسترهای خاکی با بافت متفاوت متغیر است و به آستانه حرکت ذرات خاک در رطوبت‌های مختلف بستگی دارد که برای عرصه‌های مختلف مناطق حساس به فرسایش بادی کشور باید میزان آن با استفاده از تونل باد تعیین شود.

نبود عزم و ناهماهنگی مهم‌ترین علل مهارنشدن گردوغبار

هم‌اکنون کلیه عرصه‌های منشأ گردوغبار در خوزستان یا سایر نقاط کشور چه داخلی و چه با منشأ خارجی شناخته شده است. تجربیات داخلی و خارجی بسیاری هم که بر موازین علمی استوار است برای تثبیت بسترهای ناپایدار شناخته شده. ‌موفق‌شدن در جلوگیری از مهار گرد و خاک در سال‌های اخیر، با توجه به تجربیات نگارنده در نشست‌های مختلف در سطوح معمولی و کلان نشان از نبود ‌اراده و ناهماهنگی در سطح مدیران دست‌اندرکار به‌ویژه در سطح اجرایی است که منافع بخشی خود را بر منافع ملی ترجیح می‌دهند. بارها از ما برای تثبیت عرصه‌های ناپایدار اعم از ماسه‌زارها تا خاک‌های سست شور و قلیایی طرح‌هایی مطالبه کرده‌اند و در همه این زمینه‌ها طرح‌هایی براساس تجربیات گذشته و براساس موازین علمی و بین‌المللی ارائه شد، ولی اراده‌ای برای اجرای آنها حتی در حد پایلوت هم وجود نداشته است.

احداث بادشکن اطراف مزارع و ایجاد کمربند سبز یکی از راه‌های کاهش گردوغبار محسوب می‌شود. پایش پدیده گردوغبار قبل از شروع عملیات تثبیت و پایدار ساختن بستر خاک نیز از دیگر برنامه‌های ضروری‌ است که باید اجرا شود. برهمین اساس، چارتی برای ایجاد یک سیستم پایش منطقه‌ای ارائه شد که توسط مراجع بین‌المللی مورد تأیید قرار گرفته و در بیشتر کشورها و مناطق مبتلا به گردوغبار مورد استفاده قرار می‌گیرد. این چارت نشان می‌دهدکه چگونه می‌توان با پدیده گرد و خاک مقابله کرد.

به‌طور خلاصه پس از ایجاد سامانه پایش و تشخیص منشأ باید براساس موازین علمی، عملیاتی را که برای جلوگیری از طوفان­‌های شن و گردوغبار در محل تولید آن لازم است، به شرح زیر انجام داد.