آبخیزداری چیست و چه اهمیتی برای کشور ما دارد؟

به گزارش پایگاه خبری صدای گامبرون و به نقل از آفتاب جنوب و به قلم مریم آقاجانی

آبخیزداری یک مفهوم جدیدی نیست و اهمیت آن در دستیابی به مدیریت باثبات منابع طبیعی همراه با بهبود اقتصاد و معیشت مردم در دو دهه گذشته امری کاملا مبرهن و پذیرفته شده است. در واقع امروزه آبخیزداری چارچوب مهمی برای رفاه آبخیزنشینان و بهبود معیشت آنان از طریق تنوع بخشیدن به محصولات و بالابردن بهره وری کشاورزی از طریق استفاده مفید، موثر و پایدار از منابع طبیعی (آب، خاک، هوا، پوشش گیاهی، تنوع زیستی و غیره) به شمار می رود.

با تکیه بر تجربیات طولانی باید گفت آبخیزداری می تواند نقش مهمی در تلفیق موضوعات و فرایندهای زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی، تطبیق دادن منافع ناهمگون استفاده منابع طبیعی و تقویت هماهنگی، همکاری و انسجام در سیاست و عمل، نه تنها به صورت افقی در بین اهداف، مقاصد، بخش ها و رشته ها بلکه به صورت عمودی در سطوح و مقیاس های مختلف ایفاء نماید. همچنین آبخیزداری می تواند آثار، منافع و دستاوردهای مهمی همچون مقابله با حوادث و بلایای طبیعی همچون سیل، فرونشست زمین، زمین لغزش و … به دنبال داشته باشد.

مسلما راز موفقیت طرح های آبخیزداری در سراسر دنیا، مشارکت مردمی است و در واقع تحقق آثار، منافع و دستاوردهای متعدد آبخیزداری (که بدان اشاره شد) در گرو اصل مشارکت مردمی است. مشارکت مردم و مسئولین محلی در آبخیزداری، از نخستین مرحله شروع مطالعات تا پایان اجرای طرح و پذیرفتن مسئولیت نگهداری از دستاوردهای آن را شامل می شود.

در این باره سوال مهمی که ممکن است پیش بیاید آن است که معنای مشارکت مردمی چیست؟ مسلما مشارکت مردمی را نباید به معنای استفاده از جوامع محلی و کارگران مزدبگیر آن جوامع برای ساخت سازه های آبخیزداری کوچک و بزرگ تلقی کرد؛ زیرا در این صورت ممکن است همان افراد که این سازه ها را ساخته اند، در مقابل دریافت دستمزدی هر چند اندک، حاضر به از بین بردن آنچه خود ساخته اند نیز خواهند بود.

مشارکت مردمی واقعی به معنای تعلق خاطر داشتن و مال خود پنداشتن است و این در صورتی است که جوامع محلی در فرایند طرح های آبخیزداری شامل: تصمیم سازی، تصمیم گیری، اجرا، نظارت و کنترل مشارکت داشته باشند. اما متاسفانه امروز در حکمرانی آب شاهد هستیم که دولت همه کاره است؛ تصمیم سازی، تصمیم گیری، اجرا، نظارت، کنترل و غیره همه چیز در دست دولت است و مردم نقش و جایگاهی در حکمرانی آب و آبخیزداری ندارند. مشارکت اجتماع در پروژه های آبی حتی در پروژه های آبخیزداری نیز مشارکت پیمانکاری تعریف شده است و می گوییم مردم بیایند کمک کنند تا تصمیمی که از بالا گرفته شده است، اجرا شود. این در حالی است که ممکن است این تصمیمی که از بالا گرفته شده است، هیچ سنخیتی با اجتماع نداشته باشد.

هدف مدیریت منابع آبخیز

تحت کنترل درآوردن عملیات کشاورزی, دامپروری, ساختمان سازی, راهسازی,قطع درختان وبه طور کلی هرگونه عملی چه مفید وچه مضر, چه مثبت وچه منفی, ارزیابی آنها وتوجه به وضعیت آبخیز براساس خصوصیات زمین شناسی, خاک شناسی, پوشش گیاهی, اقلیم شناسی, هیدرولوژی وارائه رهنمودها وپیشنهادها جهت اجرا و مدیریت صحیح در مورد همه عوامل طبیعی وزیستی هر اکوسیستم در واحدهای طبیعی خاص واعمال مدیریت بر روی عواملی که در توزیع آب وکیفیت هیدرولوژیکی تاثیر دارند, تا به صورت مطلوب وعلمی, خاک حوضه آبخیز از فرسایش حفظ گردد.

آبخیزداری الهی ترین نگاه به طبیعت است وآبخیزدار را میتوان پزشک طبیعت نامید. یک آبخیزدار خوب با بررسی دقیق ومطالعه علمی حوضه آبخیز, به تعبیری دردهای یک حوضه را شناخته, ودرجهت درمان آن برنامه ریزی میکند.آبخیزداری با نگاهی خدا گونه عرصه طبیعت را برای زیست و بهره برداری انسان مهیا میکند.شاید این تعابیر کمی اغراق آمیز به نظر برسد, اما میشود تمام علوم راهدیه ای از جانب خدا برای حکومت بر کره خاک دانست.

اگر ما با این دید به علوم نگاه کنیم, هرگز آنها را در راه نابودی نوع بشر به کار نخواهیم بست.

یکی از اهداف مهم آبخیزداری، استحصال، جمع آوری و ذخیره سازی آب باران در زیرزمین با استفاده از سامانه های سطوح آبگیر باران است. یافته های تحقیقاتی نشان می­ دهد نصب سامانه های استحصال و جمع آوری آب باران دارای آثار و دستاوردهای متعددی است و این سبب شده است آبخیزداری و آبخوانداری به عنوان مطالبه جدی آبخیزنشینان و اولویت نخست آنان تبدیل شود.

ساماندهی مناسب عرصه­های منابع طبیعی برای کاهش تولیدات رسوب، احیا اراضی تخریب شده در عرصه معادن و بسیاری از موضوعات اصلی دیگر که از عوامل توسعه پایدار کشورند، در طراحی و به کارگیری سیستم­های سطوح آبگیر باران نقش اساسی و تعیین کننده دارند.

سخن پایانی آنکه دستاوردهای درخشان و تجربیات موفقیت آمیز فراوان سطوح آبگیر باران در عرصه داخلی و بین المللی از جمله مسائلی است باید در نشست های علمی، کارگاه­های علمی و بازدیدها مورد بررسی و ارزیابی واقع شود. در سطح داخلی نتیجه و حاصل بکارگیری سامانه های سطوح آبگیر باران در بیش از ۲ میلیون هکتار از عرصه­های موجود کشور، سرسبزی مناطق، تغذیه سفره­های زیرزمینی، جلوگیری از خطرات سیل و نجات مناطق شهری و روستایی بسیار بوده است و همین مساله باعث شده است آبخیزداری به عنوان مطالبه جدی آبخیزنشینان واقع شود.