گفت و گويى درباره پى رنگ و پى رنگ فرعى

به گزارش گروه هنری پایگاه خبری  صدای گامبرون

از كتاب : ديالكتيك چشم ها
بخش :گفت و گويى درباره پى رنگ
و پى رنگ فرعى

بياييد كمى عقب تر برويم و از خود پى رنگ آغاز كنيم. گرچه توقف بر تعريف پى رنگ و پرداختن به آن چنان دامنه بحث را گسترده خواهد ساخت، كه احتمالاً ما را از مقصود اصلى مان يعنى گفت و گو درباره ى پى رنگ فرعى دور خواهد ساخت. وقتى از پى رنگ به شكل عام، يا به طور خاص در حوزه فيلم نامه و سينما سخن مى گوييم، خاصه وقتى به آغازگاه و سرچشمه رجوع مى كنيم، ناگزير به ارسطو و بوطيقاى او ارجاع داده مى شويم. پرسش نخست را با تعريف پى رنگ يا ميتوس از نظر ارسطو آغاز كنيم. به نظر مى رسد تاكيد ارسطو بر آغاز، ميانه، پايان و عليت در طول تاريخ درام، طنينى يافته است كه كمابيش بر اكثر تعاريفى كه از پى رنگ به دست داده شده تاثير گذاشته است.

كاملاً درست است. تعريف ارسطو از پى رنگ و مولفه هاى تشكيل دهنده آن مخرج مشترك همه ساختارگرايان موافق و مخالف الگو در ترمينولوژى فيلم نامه نويسى است. در واقع اصل مهمِ آغاز، ميانه و پايان به عنوان مهم ترين مولفه پى رنگ با توجه به تعريف ارسطو از اين سه مولفه، خود به خود معناى عليت و كليت واحد را نيز شامل مى شود.

برخى از نظريه پردازان پى رنگ مبتنى بر عليت را ناشى از نوعى خاص از جهان بينى دانسته اند كه در آن جهان و امورش قابل شناخت و تبيين مفروض گرفته شده اند، درحالى كه در فرهنگ هايى جهان به مثابه پديده اى خودبنياد و تصادفى در نظر گرفته مى شود و سوال از انگيزه و عليت در آن ها به كلى فاقد اهميت است. به همين سبب آن ها براى به دست دادن تعريفى جهانى از پى رنگ تنها توالى زمانى را شرط تحقق پى رنگ در نظر گرفته اند و بر عليت چندان پاى نمى فشرند. نظر شما چيست؟

به عنوان يك اصل كلى بايد عرض كنم ما براى فهم و ادراك پديده ها به طور اجتناب پذير در چارچوب قوانين عليت اسير هستيم حتا آن جا كه قوانين را زير سوال مى بريم. پى رنگ ( كلاسيك با دراماتيك، هنرى يا اپيك ) شكلى از روايت است براى فهم و ادراك پديده ها. به قول مايكل جى.تولان روايت ها چه خرد يا كلان، همه جا حضور دارند و امكانات بشر براى فهم و ادراك هستند. در شكل پى رنگ كلاسيك اين روايت به معنى توالىِ از پيش انگاشته شده رخدادهايى است كه به طور غيرتصادفى به هم اتصال يافته اند. در اين تعريف، رابطه ساده رخدادها، سازنده روايت نيستند بلكه اين امور بايد سازمان دهى شوند. در شكل پى رنگ هنرى كماكان ما با سازمان دهى آگاهانه رخدادها مواجه هستيم و گرنه مفهرم كليت واحد شكل نمى گيرد اما شكل تجلى اين سازمان دهى، تصادفى جلوه مى كند. پيش فرض تاريخى چنين تغيير رويكردى ( از عليت به تصادف ) طبيعتاً معلول تغييرِ شرايطِ تاريخى بشر است. يعنى در جهان عِلّى، به قول لوكاچ، هنوز ميان معنا و هستى، عين و ذهن، برون گرايى و درون گرايى شكاف وجود ندارد و جهان جايگاه معناست و انسان در يگانگى دلپذيرى با جهان به سر مى برد حتا اگر انسان مغلوب سرنوشت شود. انسان در چنين جهانى فاعل كنشگر است. جست و جو مى كند. مبارزه مى كند. مى جنگد. انسان هنوز از رنج واقعى “جستن” و از خطر واقعى “يافتن” غافل است، بنابراين در جهان مى گردد. اما در اشكال هنرى روايت، زندگى و معنا در مقابل هم مى ايستند. زندگى از اين پس ديگر محمل معنا نيست. جدايى ميان عين و ذهن واقع شده است. گردش انسان در جهان نيست بلكه گردش جهان در انسان است. بنابراين هر متن بنا بر پيش فرض هاى بديهى اش ( كلاسيك يا هنرى ) پى رنگ را به شيوه خاص عرضه مى كند و عمل روايت كارگزارى است كه نحوه عرضه داستان را تعيين مى كند. در حالت دوم حتا توالى زمانى نيز در غالب اوقات وارونه، معكوس، پيچيده و درهم مى شود.

نويسنده : شاهپور شهبازى
انتخاب: سعید عامری